Tweemaal heb ik tezamen met mijn vader de toemalige Duitse Demokratische Republiek bezocht; per trein in najaar 1971 en per auto in voorjaar 1979. Een reis naar de DDR was een reis naar een geheel andere wereld. Wat mij vooral bijstaat is de prikkelende geur van bruinkool, de kinderkopjes in de straat, de schaarse straatverlichting en de regelmatig uitvallende stroomvoorziening. De mensen hadden er een ouderwetse welgemanierdheid die aan de jaren '50 deed denken. Alles was er schraal, een beetje verveloos, maar netjes.

Bij de treinreis naar Leipzig via Bebra en Eisenach hield het Westen op zodra in Bebra twee Reichsbahn-stoomlokomotieven voor de trein kwamen, gereconstrueerde Br01 machines. Deze zeulden de trein door de heuvels naar de grensovergang bij Eisenach, waar de gehele trein in een kooi van hekwerk werd opgesloten terwijl de grensbewaking met honden de zaak onderzocht. Dat was de keerzijde van de socialistische 'heilstaat'. Tijdens het 1 tot 2 uur durende oponthoud werden visa en bagage gecontroleerd, waarbij de toegangspas voor de Leipziger Messe van mijn vader (die zijn pappenheimers kende) de procedure aanmerkelijk versnelde. Op vele westerlingen kwam dit nogal bedreigend over, maar in de praktijk viel het nogal mee. Vooral was het van belang alles volgens de regels te spelen.

Eenmaal in de DDR bleken ook daar normale mensen te wonen en normale treinen te rijden (en nog op tijd ook!). Alleen was het nogal oppassen met het fotograferen van treinen. Vooraf inschatten of een trein of een locatie een militair belang had was geen overbodige luxe. Zo zag ik niet ver van de grens vanuit de trein een pracht van een G10 (BR58) voor een op het oog normale goederentrein. Ik stond al klaar voor een foto, toen ik Russische militairen in de goederenwagens zag en wagens met tanks achteraan de trein. Ik heb de camera toen wijselijk maar even uit het zicht gehouden.

De spoor- en tramwegen in de voormalige DDR waren destijds al versleten en verouderd, maar werden met kunst en vliegwerk toch netjes in bedrijf gehouden. De trams in Leipzig waren oncomfortabel doordat het spoor leed aan golfslijtage, en soms ontspoorde er een. Het materieel deed denken aan de twee- en drieassers die nog 10 jaar eerder in Amsterdam de spitsdrukte moesten ondersteunen. De kaartjes waren gratis, maar je moest ze om een of andere reden wel afstempelen. Stoom reed er in de DDR nog volop in die tijd. Tijdens een uitstapje naar Dresden (dat in die tijd nog niet hersteld was van het bombardement van bijna 30 jaar daarvoor) werden de bijgaande foto's gemaakt, veelal vanuit de trein.

Met het 75-cm smalspoor in Saksen kwam ik pas in 1979 in aanraking doordat ik er met de auto naar op zoek ging. Daarvoor moest wel eerst een reisvergunning naar Dresden worden gehaald bij de politiepost op het terrein van de Leipziger Messe. Het voorjaarsweer was grauw en somber en heel toepasselijk voor het wat vervallen en deprimerende decor. In Radebeul, een voorstad van Dresden aan de westzijde van de Elbe, vonden mijn vader en ik het eindpunt van de smalspoorlijn naar Radeburg. Hier bleek ook een vereniging van smalspoorliefhebbers bezig een collectie oud materieel op te knappen waarmee af en toe een 'Traditionszug' werd samengesteld. Een 'Reko' Meyer-loc uit de jaren '50 was in de kleuren van de Saksische staatsspoorwegen overgeschilderd.

De 'Traditionsbahn'-vereniging was zo arm als de ratten. Ik had een Westduits boekje over Duitse smalspoorlokomotieven bij mij, dat daar een grote zeldzaamheid bleek te zijn omdat alles uit het Westen werd geweerd. Het boekje heb ik maar aan de vereniging weggeven. Plotseling gingen alle deuren open: we werden rondgeleid in de locloods waar achterin de groene Meyer-loc stond. Even later, toen een reguliere trein van het emplacement naar het perron zou gaan achter loc 99-1784-0, werd door de leden van de vereniging even gesmoesd met het locpersoneel, waarna wij op de loc mee mochten rijden. Ze konden mij ook vertellen waar de Meyer-machines nog in normale dienst reden; ik moest dan naar Oschatz, halverwege Leipzig en Dresden.

Foto's boven: links de museumloc 99 715, midden de 1784-0 en een onderonsje tussen de machinist en de 'Traditionsbahn'-vereniging. Rechts de cabine van de 1784-0.

Links: het vertrek van de 1784-0 naar Radeburg. Het is bijna donker. Rechts: rangeren met de 1781-6, de volgende dag.

Rangeren met de 1781-6 in Radebeul-Ost, daarna wordt de loc schoongemaakt en opgeborgen.

De volgende dag ben ik er weer met de auto op uit gegaan, eerst nogmaals naar Radebeul en daarna naar Oschatz. In Radebeul fotografeerde en filmde ik het rangeerwerk op het smalspooremplacement, en tenslotte het schoonmaken van de loc bij het depot. Daarna ging ik verder naar Oschatz, verdwalend in wat verboden terrein moet zijn geweest omdat ik plotseling tussen immense ommuurde Russische legerkampen doorreed, waar gewapende wachten met bontmutsen door kijkgaten naar mijn Westerse nummerplaten loerden. In Oschatz vond ik een levendig goederenverkeer dat geheel door Meyer-machines werd afgewikkeld. Normaalsporige wagens werden op transporteurs vervoerd; tevens was dit de laatste lijn waar nog de 'Heberlein'-draadrem werd gebruikt die nog van voor de eeuwwisseling dateerde.

In die tijd dacht ik dat het wel gauw zou zijn afgelopen met het smalspoor-stoombedrijf in de DDR, maar wie had kunnen denken dat nu, bijna 30 jaar later en bijna 20 jaar na de 'Wende', nog zoveel bewaard is gebleven? In Radebeul rijdt nog steeds stoom volgens dienstregeling, en nadat in Oschatz het goederenverkeer werd stopgezet nam een stel liefhebbers het initiatief om af en toe weer stoom op de baan te brengen.